Program: „Mit i misterija”

Edvard Grig: „Per Gint svita” op. 46, br. 1 u obradi za klavirski trio

1. „Jutro” – Allegretto pastorale

2. „Smrt Ase” – Andante doloroso

3. „Anitrin ples” – Tempo di mazurka

4. „U dvorani kralja planina” – Allegro moderato e marcato

Erik Sati: „Gymnopédie” – br. 1 & Gnossienne br. 4 u obradi za testeru (muzička testera), klavir i klarinet;
aranžman: Sonja Kalajić (7.30 min)

Đan Karlo Menoti: Trio za violinu, klarinet i klavir (1996) (12 min)

I ”Capiccio” – Allegro
II ”Romanza” – Andante espressivo
III ”Envoi” – Allegro

Sen-Sans: „Danse Macabre” – u aranžmanu za klarinet, klavir i kastanjete (deonica kastanjeta i koreografija: Sonja Kalajić) (7.30 min)

Sonja Kalajić: „Srpske mitološke slike”
Svita za violinu, klarinet i klavir br. 1 (18 min)

1. „Dolazak Peruna”

2. „Igra vila oko breza”

3. „Vuk”

4. „Srbоlet” („Let Srbije”) – onima koji su odabrali nebo umesto zemlje

Šta je to što klasična muzika može da pruži više nego ma koji drugi muzički žanr? Nisu li to tajne, misterije, mitovi i legende što u klasici mogu odjeknuti i dobiti snagu realnosti, više nego ma gde drugde? I nije li to jedan od razloga opstanka klasične muzike najviše u sferi kinematografije iz domena fantastike, misterije i epike?

U želji da klasici daju izgubljenu svežinu ali bez kompromisa s popularnim žanrovima i jeftinim trikovima, „Trio ritual” nudi program koji svojim konceptom poziva publiku na najzabavniji deo visoke umetnosti. U delima Sen Sansa, Edvarda Griga, Menotija, Satia i Sonje Kalajić publika ima priliku da čuje široku lepezu muzičkih iskaza i tumačenja povezanih s temama mitologije, misterije i ezoterije.

Posebnu notu magičnosti koncerta daje upotreba prave stolarske testere prilikom izvođenja Satijevih „Gimnopedija”, kao i scensko-simbolički nastup s kastanjetama prilikom izvođenja Sen Sansovog „Plesa mrtvih”. Oba ova instrumenta, koja imamo retko prilike da vidimo na podijumima ozbiljne muzike, Sonja Kalajić je imala prilike da usavršava kod najeminentnijih izvođača te vrste, a jedini je profesionalni izvođač na testeri na području bivše Jugoslavije i izvođač na kastanjetama po koncertnoj metodi Ema Maleras.

Mit i misterija kao inspiracija

Misterija Satijevih „Gimnopedija”

Istorijsko i duhovno poreklo

U staroj Sparti su se gimnopedije izvodile kao svečanost posvećena apolonskom duhu — harmoniji, svetlosti, čistoti tela i uma. Dakle, još u antici gimnopedija je imala polumistеrijski karakter — bila je nešto između umetnosti, rituala i duhovne vežbe.

Erik Sati je bio očaran ezoterizmom, gnosticizmom i hrišćanskom mistikom, ali i ironijom.On je pripadao krugovima koji su tražili „novu duhovnost u umetnosti”– onu koja nije crkvena, već unutrašnja, intimna, bez dogme.U svojim „Gimnopedijama” on je, kao u nekoj modernoj liturgiji, stvorio muzičku tišinu koja deluje kao ritual samospoznaje.To nije muzika za slušanje u sali, nego muzika koja te „unutra sluša” — meditativna, svečana i melanholična.

Satijeva „Gimnopedija” deluje kao poziv u misteriju bez obreda: nema razvoja, ni kulminacije,nema jasnog smisla,sve je jednako sporo, jednako prosto, jednako tajanstveno.
To je muzička tišina koja otkriva nešto što se ne može izgovoriti — upravo kao u drevnim misterijama, gde se tajna nije govorila, nego doživljavala.

„Ples smrti” Sen-Sansa

„Danse Macabre” („Ples smrti”) Kamila Sen-Sansa je jedno od najdubljih i najzanimljivijih muzičkih dela XIX veka, jer spaja umetničku fantaziju, narodnu tradiciju, misterijski i ezoterni sloj zapadnoevropske kulture.

„Danse Macabre” je simfonijska poema nastala 1874. godine, inspirisana srednjovekovnim motivom plesa smrti koji se javlja u freskama, pesmama i pozorišnim predstavama od XIV veka nadalje.

Taj motiv je nastao nakon velikih epidemija kuge u Evropi i govori o tome da je smrt univerzalna i nepristrasna — igra i kralj i seljak, i dete i starac.U umetnosti, to je bio poziv na smirenje i svest o prolaznosti. U hrišćanskoj i narodnoj tradiciji Evrope, „ples smrti” nije bio samo mračna tema već i obredni podsetnik: život je prolazan, ali smrt je samo jedan korak ka večnosti.

Ritam kompozicije (valcer 3/4) ima hipnotički, magijski karakter, kao muzički krug u kome sve počinje i završava se u istom ritmu — kao ciklus života.

Tajne Menotijevog trija

Menoti je već bio poznat kao kompozitor dramatične duhovne muzike (opera „Amahl and the Night Visitors”, „The Consul”, „The Medium”...).Do 1996. živi između Evrope i SAD, u vremenu kada postmoderna meša sve — stilove, epohe, emocije. Umesto da se prikloni hladnom eksperimentu, Menoti u ovom triju koristi postmodernu da bi stvorio prostor za osećaj metafizičke praznine i potrage. Delo deluje kao intimna ispovest, kao muzička „liturgija bez hrama”.

Menotijev trio je ispunjen osećajem tišine između tonova. Melodije često izranjaju iz ništavila, kao sećanje, a ne kao tema. To stvara utisak muzike između svetova — kao da zvuk dolazi s praga između života i smrti.

Tradicionalno, trio za ovaj sastav (violina–klarinet–klavir) ima prozirnu, kamernu boju — ali kod Menotija to postaje simbol trijade: telo (violina – život, emocija, krv), duh (klarinet – dah, zvuk, nematerijalno), um (klavir – struktura, red, razum). Taj trojni odnos nosi hrišćansku, ali i ezoternu simboliku Trojstva, u kojoj su sve tri sile u dijalogu i tenziji.

„Per Gint” Edvarda Griga

„Peer Gynt” je nastao kao scenska muzika za istoimenu dramu Henrika Ibzena, ali u osnovi to nije realistična priča, već mit o čoveku koji gubi i traži svoje ja. Grigova muzika nije puka ilustracija – ona je muzički arhetip nordijskog mita.

Glavni lik Per Gint nije samo čovek: on je simbol čovečanstva koje luta kroz svet senki, iluzija i samoobmana. Kada Grig piše muziku za njega, on stvara zvuk unutrašnjeg puta –od mladalačkog sna, preko zla, do pokajanja i spoznaje.

Grig je iz norveške narodne i paganske tradicije uzeo motive prirode, demona, trolova i podzemlja, ali ih je pretvorio u metafizičke simbole. Scene poput: „Morning mood” (Jutro) – predstavlja buđenje duše, početak ciklusa; „Åse’s death” — suočavanje sa sopstvenim gubitkom i krivicom; „Anitra’s dance” — iskušenje, zavodljiva iluzija sveta; „In the Hall of the Mountain King” — silazak u podsvest, u podzemlje, u arhetipsku tamu. Silazak u Had, kao Orfej ili Hristos pre vaskrsenja.

Grig, iako nije bio mistik, intuitivno je osetio strukturu duhovne drame.

„Srpske mitološke slike” – Sonja Kalajić

1. „Dolazak Peruna”

Prvi stav, „Dolazak Peruna”, potpuno odražava fanfarsku i epsku atmosferu dolaska velikog boga-kralja. Perun, bog grmljavine i rata, predstavlja najmoćnije božanstvo stare slovenske religije i može se uporediti sa starorimskim Marsom. Muzika ovog stava odiše čvrstim ritmičkim karakterom i povremenim tonskim slikanjem grmljavine, što priziva slike herojskog i epskog iz slovenske tradicije i mitologije. Stav istovremeno nosi arhetipsku simboliku kosmičkog reda i snage, budući da je Perun i zakonodavna sila koja čuva „nebesko blago”. Ceo stav više najavljuje dolazak velike kosmičke sile nego što oslikava njeno prisustvo.

2. Igra vila oko breza”

Drugi stav posvećen je slovenskim lirskim elementima i priči o vilama. Breza u slovenskom predanju predstavlja vilinsko drvo i simbolizuje čistotu, obnovu, duhovnu i estetsku harmoniju prirode. Vile su duhovna bića, čuvarice i ljubiteljke heroja te donositeljke nagrada i uspeha za zasluženu vernost i istrajnost. Muzika ovog stava oživljava njihov ples oko breze kroz delikatne i vitke melodije violine i klarineta, isprepletene kontrapunktom i arpeđima klavira. Stvara se osećaj prozračne, magijske i vedre igre, u kojoj se stvarni svet susreće s mitskim, ostavljajući slušaoca kao svedoka drevne idilične igre prirode i duhova. Stav prenosi estetiku i nežnost prirode i osećaj lirske čistote koji je svojstven slovenskoj tradiciji.

3. „Vuk”

Treći stav posvećen je Vuku, najstarijem i centralnom božanstvu stare srpske vere. Vuk simboliše graničara između dva sveta – živih i mrtvih – i srodan je arhetipskim figurama kao što su Kron i Saturn, predstavnici pravde i kosmičkih zakona u indoevropskim tradicijama. Stav sadrži i kratkotrajno tonsko slikanje vučijeg zavijanja u violini, a tokom celog dela, neprekidan kontrapunktički krešendo i dramatičnu dinamiku, što mu daje možda najmističniju atmosferu cele svite. Ovaj stav predstavlja susret s arhetipom, ritualnu proveru i suočavanje sa zakonima života i smrti. Muzika stvara utisak da se slušalac nalazi na granici dva sveta, u prostoru koji je ujedno opasan i svešten.

4. „Srbilet”

Poslednji stav „Srbilet” predstavlja svojevrsni omaž Kosovskom boju i metafizičku Srbiju – prostor koji živi u srcima predaka, savremenika i potomaka. Naziv „Srbilet” je kovanica od reči „srpski” i „let”, a stav je posvećen onima koji su u čuvenom istorijskom izboru (1389 – Kosovski boj) slobodu odabrali po cenu smrti, umesto života u ropstvu. Muzika ovog stava prikazuje veličanstvenu i tragičnu atmosferu „letenja” iznad ratom izgubljenih srpskih teritorija, spajajući nacionalni, duhovni i mitski aspekt, kao kulminaciju cele svite. Ovde se muzika pretvara u metafizički ritual – prikazuje žrtvu, izbor, transcendenciju i utvrđivanje istine, odnosno „leta” ka nebu kao simboličkom obnavljanju, preobražbi i duhovnoj punoći.

Sonja Kalajić – violina, testera, kastanjete

Sonja Kalajić, violinistkinja, rođena je 1977. godine, u Beogradu. Diplomirala je i magistrirala na Fakultetu muzičkih umetnosti u Beogradu, u klasi profesora Dejana Mihajlovića. Njeno delovanje obuhvata niz muzičkih i drugih umetničkih oblasti.Pored violine, nastupa kao izvođač na testeri (jedini solistički izvođač na ovom instrumentu u zemlji i šire), koju je naučila da svira tokom boravka u Argentini, kao i kao izvođač na kastanjetama po virtuoznoj solističkoj metodi Eme Maleras, koju je usavršila u Barseloni, 2011. godine. Pored toga, amaterski svira i snima muziku na brojnim drugim instrumentima.

Kao solista i član kamernih sastava nastupala je širom Srbije i u inostranstvu (Argentina, Francuska, Italija, Španija, Grčka, Kipar, Crna Gora, Makedonija, Rumunija, Mađarska, Austrija, Bosna i Hercegovina). Iza sebe ima solistički album na testeri „Saw Friendly” („Metropolis Music”, 2015), kao i tri albuma kamerne muzike — dva u izdanju Centra za muziku Zadužbine Ilije M. Kolarca: „Kako se sluša koncert – Istorija od srednjeg veka do bugi-vugija” (2013) i „Kako se sluša koncert – Bal romantičnog sveta” (2015), te album „Fauna Sacra” za muzičku kuću „Metropolis Music” (2020).

Prvi album svoje autorske muzike za kamerne sastave, na kojem učestvuje i kao izvođač, objavila je 2023. godine uz podršku SOKOJ-a (izdavač: „Maestro International”). Gostovala je na brojnim albumima i kompilacijama kao izvođač, koautor i aranžer, svirajući pre svega na violini, ali i na drugim instrumentima.Među njima su: „Nije loše biti čovek” Momčila Bajagića Bajage, „Neumeren u svemu” grupe „Van Gogh”, kao i albumi „Happiness”, „Lady’s Touch”, „Dates” Milana Petrovića i „Zvuk ptica” Jasne Jovićević.

Učestvovala je u realizaciji brojnih trajnih snimaka i muzičkih emisija za RTS 2, RTS Muziku, RTS Poletarac, Muzičku televiziju Srbije i Radio Beograd. Tokom 2013. i 2014. godine imala je kratku edukativnu muzičku rubriku „Zvukovanje” u okviru emisije „Sve boje života” na RTS 2, u kojoj je nastupala i kao narator i kao izvođač.

Autor je muzike za radio-dramu „Ponoćna bajka” (RTS Beograd, 1999) i samostalni autor radio-fonskog dela „Lament nad Beogradom” (oratorijum za recitatora, mešoviti hor, orkestar, pisaću mašinu i radio-fonske efekte) po istoimenoj poemi Miloša Crnjanskog (RTS Beograd, 2002). Autor je i muzike za radiodramsku minijaturu „Vilino kolo” (produkcija: „Next Game Digital”, 2021).

Jedan je od autora muzike za dokumentarno-igrani serijal „Zaboravljeni umovi Srbije”, koji je dobio Vukovu nagradu. Autor je i muzike za pozorišne predstave „Analogije” i „Krojcerova sonata”, a imala je i glumačka iskustva u tri predstave i tri filma („Čežnja” reditelja Dejana Karaklajića, „Legenda o grlici” – RTS, 2017, i „Slavenski” – RTS, 2020).

Čuveni violinista Nemanja Radulović uvrstio je Sonjinu kompoziciju „Vatra suze” na svom albumu „Journey East” (2014) u izdanju „Deutsche Grammophon”. Sonja piše originalnu koncertnu muziku za najrazličitije sastave: „Metamorfozis Orchestra”, „INK Experiment Trio” (marimba, ksilofon i bandoneon), klavirski duo, duo violine i viole, violine i klarineta, mešoviti trio, kvartet, kvintet, sekstet, simfonijski orkestar i druge formacije.

U pedagoškom pogledu, Sonja je od 2001. godine bila asistent, a potom od 2007. do kraja 2008. godine radila kao viši asistent za violinu i metodiku nastave kod profesora Dejana Mihajlovića i profesorke Irine Jašvili na Muzičkoj akademiji u Srpskom Sarajevu (Republika Srpska, BiH), gde je predavala predmete: „Violina”, „Čitanje s lista” i „Metodika nastave”. Od 2010. do 2012. godine radila je kao profesor violine u Muzičkoj školi „Stanković” u Beogradu, nakon čega je u javnosti prisutna kao slobodni umetnik.

Objavljivala je svoje oglede o muzici na portalu „Dva Juga” – prvoj internet platformi o Latinskoj Americi na srpskom jeziku, kao i kroz javna predavanja na različite muzičke teme (SANU, Beograd 2024, 2025).

Dražen Tikveša, klarinet

Rođen je 1992. godine, u Novom Sadu. Osnovne i master akademske studije klarineta završio je na Akademiji umetnosti u Novom Sadu, u klasi redovnog profesora Nikole Srdića, 2017. godine.

Tokom studija i svog profesionalnog razvoja pokazao je veliki talenat i izuzetnu energiju, koja mu je pomogla da dostigne umetnički nivo znatno iznad proseka. Kao jedan od najboljih studenata svoje generacije, dva puta je bio dobitnik stipendije „Dositeja”, koju dodeljuje Fond za mlade talente.

Kao solista, iskazao je studiozan pristup u razumevanju svih tehničkih i stilskih detalja u složenom repertoaru koji je izvodio. Pohađao je brojne master-klas kurseve kod poznatih i priznatih klarinetista kao što su Vencel Fuks, Bela Kovač, Žolt Sotmari, Dario Čingales, Stefanie Zelnik, Tadej Kenig, Olivije For (specijalizacija za bas-klarinet) i drugih, kod kojih nije ostao nezapažen.

Pored solističkog izvođenja, aktivan je član različitih orkestara i kamernih ansambala. Bio je član poznatog ansambla „Hor klarineta”, kojim je rukovodio prof. Vasil Gelev. Istakao se i nastupima s međunarodnim orkestrom „Sounds of Change”, koji izvodi zahtevne projekte širom Evrope, kao i nastupom na NEO festivalu 2022. godine s internacionalnim oktetom.

Stalni je član Simfonijskog orkestra „Makris” u Beogradu, kao i Srpskog kamernog orkestra. Sarađuje s mnogim priznatim muzičarima s prostora cele Srbije i regiona, kao i s dirigentima kao što su Osvaldo Ferera, Predrag Gosta, Aleksandar Kojić, Đorđe Pavlović i drugi.

Tokom studija imao je priliku da pokaže i razvije svoje pedagoške veštine. Istakao se strpljenjem i odličnom komunikacijom s najmlađim učenicima, što je prepoznato kao posebna sposobnost.Trenutno radi kao profesor klarineta u Muzičkoj školi Vrbas, u izdvojenom odeljenju u Srbobranu.

Milivoje Veljić, klavir

Milivoje Veljić (1983, Beograd) diplomirao je na Katedri za klavir, a doktorirao na Katedri za kamernu muziku Fakulteta muzičke umetnosti Univerziteta umetnosti u Beogradu. Nagrađen je iz Fonda „Jelena Pavlović” kao najbolji diplomac Katedre za klavir. Dobitnik je „Zlatne značke” Kulturno-prosvetne zajednice Srbije za dugogodišnji doprinos razvijanju kulturnih delatnosti. Revija „Muzika Klasika” ga je proglasila za najboljeg muškog izvođača u 2023. godini.

Vanredni je profesor Fakulteta muzičke umetnosti u Beogradu na Katedri za klavir, a prethodno je 14 godina radio kao umetnički, odnosno viši umetnički saradnik na Katedri za solo pevanje.

Od 2024. godine je rezidencijalni pijanista Zadužbine Ilije M. Kolarca za programe s vokalnim umetnicima.Kao afirmisani kamerni muzičar svečano je otvorio festivale International Summer Academy u organizaciji Bečke muzičke akademije (Austrija) i „Ohridsko leto” (Makedonija), a u Srbiji je nastupio na BEMUS-u i BELEF-u (Beograd). Celovečernje nastupe imao je u Indiji, Izraelu, Francuskoj, Italiji, Švajcarskoj, Rumuniji, Mađarskoj, Hrvatskoj, Crnoj Gori, Severnoj Makedoniji, Bosni i Hercegovini, u više od 30 gradova Srbije, ali i u enklavama na Kosovu i Metohiji. Često sarađuje s Muzičkom produkcijom Radio-televizije Srbije, Operom Narodnog pozorišta u Beogradu i Operom i teatrom „Madlenianum”. Bio je zvanični pijanista takmičenja „Muzičke omladine Beograda” (2013). Zvanični je pijanista međunarodnog takmičenja „Lazar Jovanović” u Beogradu u prethodnih osam godina. Na festivalu „Dani Josifa Marinkovića” – „Obzorja na Tisi” angažovan je sedam puta. Laureat je međunarodnog takmičenja „Davorin Jenko” u kategoriji klavirskog dua. Član je Udruženja muzičkih umetnika Srbije.

Kao predavač bio je angažovan u Izraelskom centru za izuzetnost (Jerusalim), muzičkim radionicama u Bijelom Polju (podržanim od Ministarstva prosvjete Crne Gore) i, u tri navrata, na Letnjoj operskoj školi (Divčibare i Ečka).

Tokom osnovnog i srednjeg muzičkog obrazovanja, sviranje klavira je učio kod profesora Svetlane Milošević, Mirjane Žiravac i mr Branke Žiravac.Studirao je u klasi prof. mr Lidije Stanković,a postdiplomske studije proveo je u klasama dr um. Jasne Tucović, mr Miloša Petrovića i mr Ljudmile Gros Popović. Na Katedri za solo pevanje bio je saradnik prof. mr Nikole Kitanovskog i prof. emeritusa Biserke Cvejić.

Usavršavao se na seminarima i majstorskim kursevima kod istaknutih muzičkih pedagoga i umetnika: Marte Guljaš (Mađarska), Kordelije Hefer (Austrija), Avedisa Kujumdžana (Austrija), Ferhan i Ferzan Ender (Turska), Oksane Litsushun (Ukrajina), Andraša Kelera (Mađarska), Sergeja Markarova (Francuska), Aleksandra Karpova (SAD).

Usavršavao se i u nemuzičkim oblastima; bio je polaznik Škole za civilno društvo (Palić, 2002), polaznik Naprednih dodiplomskih studija Beogradske otvorene škole (2005/2006), Škole timskog rada (Zlatibor, 2006) i Veštine političke komunikacije Centra modernih veština (Beograd, 2006/2007).